नेपालको राज्यसत्ता, स्मृति र सभ्यताको गहिरो उद्विकास: गोपालदेखि लिच्छविसम्मको एक राजनीतिक-ऐतिहासिक मन्थन
इतिहासलाई केवल राजाहरूको वंशावली, युद्धका तिथिमिति र विजयीहरूको स्तुतिगानको सँगालो मान्ने परम्परागत दृष्टिकोणले नेपालको गहिरो सभ्यतागत उद्विकासलाई न्याय गर्न सक्दैन। इतिहास त सत्ता, स्मृति, अर्थतन्त्र, विश्वास र भूगोलबीचको निरन्तर, जटिल र जीवन्त बहस हो। काठमाडौँ उपत्यका र समग्र हिमालय क्षेत्र कसरी मानव बसोबास, स्रोतसाधनको नियन्त्रण र शक्तिको अजेय केन्द्र बन्न पुग्यो भन्ने प्रश्न आफैँमा अत्यन्त विशाल छ।
गोपाल, महिषपाल, किराँत हुँदै लिच्छवि र त्यसपछिका कालखण्डसम्म आइपुग्दा राज्य शक्तिको स्वरूप कसरी निर्माण भयो, कसरी रूपान्तरण भयो र त्यसलाई शासकहरूले कसरी वैधानिकता प्रदान गरे? हरेक ऐतिहासिक घुम्तीमा हामीले सोध्नुपर्ने आधारभूत प्रश्नहरू यिनै हुन्— यी ठूला राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनहरू किन भए र ती परिवर्तनको लाभ कसले उठायो? भुइँतहका मानिसहरूले भोगेको यथार्थ र दरबारको दृष्टिकोणबाट लेखिएका अभिलेखहरूबीचको खाडल कति गहिरो छ?
यस विश्लेषणात्मक आलेखमा मिथक, श्रुति परम्परा, वंशावली, ढुंगाका अभिलेख र आधुनिक पुरातात्त्विक अनुसन्धानहरूलाई स्मृतिका विभिन्न पत्रका रूपमा लिइएको छ। यी पत्रहरू कहिलेकाहीँ एकआपसमा मेल खान्छन् भने धेरैजसो अवस्थामा बाझिन्छन्। दरबारको शक्ति प्रदर्शन गर्ने शिलालेखहरू र जमिनमा पसिना बगाउने अज्ञात नागरिकहरूको सङ्घर्षलाई सँगसँगै राखेर हेर्दा मात्रै हामीले नेपालको असली अनुहार चिन्न सक्छौँ। जमिन, जनावरका बथान र व्यापारिक मार्गहरूमा कसको नियन्त्रण थियो भन्ने तथ्यलाई यस आलेखले गहिरोसँग चिरफार गर्नेछ।
भूगोल र स्मृतिको रङ्गमञ्च: उपत्यकाको निर्माण र पारिस्थितिक अर्थतन्त्र
कुनै पनि राजनीतिक सभ्यताको जग त्यसको भूगोल र पर्यावरणमा अडेको हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन इतिहास एउटा विशाल तालबाट सुरु हुन्छ। मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर खड्ग प्रहार गरी पानी बाहिर पठाएको होस् वा भगवान् कृष्णले दानवाशुरलाई मारेर उपत्यकालाई मानव बसोबासयोग्य बनाएको मिथक होस्; यी कथाहरू केवल धार्मिक आख्यान मात्र होइनन् । यी मिथकहरूले एउटा गहिरो पारिस्थितिक र आर्थिक सत्यलाई बोकेका छन्— ताल सुकेर बनेको मलिलो र समतल भूमिमाथिको नियन्त्रण र त्यहाँ मानव सभ्यताको सुरुवात।
हिमालय शृङ्खलालाई प्रायः एउटा दुर्गम र अभेद्य पर्खालका रूपमा हेर्ने गरिन्छ। तर ऐतिहासिक रूपमा यो दक्षिण एसिया र तिब्बती पठारलाई जोड्ने एउटा जीवन्त र गतिशील कोरिडोर थियो । जब उपत्यकाको पानी बाहिरियो, तब विस्तारै चिस्यानयुक्त घाँसेमैदानहरू देखा परे। यो नयाँ भूगोलले सुरुवाती मानव समूहहरूलाई आकर्षित गर्यो। उनीहरूको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार अहिले जस्तो सघन कृषि नभएर घुमन्ते पशुपालन थियो । ताल सुकेपछिको दलदले र घाँसे भूमिमा गाई र भैँसीका विशाल बथानहरू चराउनु नै तत्कालीन अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड थियो।
यस भौगोलिक अवस्थितिले नेपालको सभ्यतालाई दुई भिन्न दिशातर्फ धकेल्यो। पहिलो, उपत्यकाको आन्तरिक उर्वर भूमिले पछि गएर सघन कृषिलाई सम्भव बनायो। दोस्रो, यसको सामरिक अवस्थितिले यसलाई उत्तर र दक्षिणको व्यापारिक सेतु बनायो। तर कृषि र व्यापारको युग सुरु हुनुभन्दा धेरै अघि, यो उपत्यका र यसका वरपरका पहाडहरू पशुपालकहरूको क्रीडास्थल थिए। तत्कालीन समाजमा राजनीतिको अर्थ जग्गाको सिमाना कोर्नु थिएन, बरु चरन क्षेत्र र पानीका मुहानहरूमाथि आफ्नो कबीलाको पहुँच स्थापित गर्नु थियो।
चरनदेखि राज्यसम्म: गोपाल र महिषपालको अर्थ-राजनीति
नेपालको सबैभन्दा पुरानो र लिखित इतिहासभन्दा अघिको सम्झना गोपाल (गाईपालक) र महिषपाल (भैँसीपालक) हरूसँग जोडिएको छ। वंशावलीहरूका अनुसार, गोपाल वंश नेपालको पहिलो राजवंश थियो, जसलाई 'ने मुनि' जस्ता पौराणिक पात्रहरूको संरक्षण प्राप्त थियो र भुक्तमान यस वंशका पहिलो राजा थिए । गोपालहरूपछि महिषपालहरूले पूर्वतर्फबाट प्रवेश गरी सत्ता कब्जा गरे र उपत्यकामा शासन गरे भनी इतिहासका पानाहरूमा उल्लेख छ ।
तर, हामीले यहाँनेर एउटा गम्भीर राजनीतिक र समाजशास्त्रीय प्रश्न सोध्नुपर्छ— के यी राजवंशहरू आज हामीले बुझ्ने जस्ता केन्द्रीकृत राज्य सत्ता थिए? पक्कै पनि थिएनन्। गोपाल र महिषपाल कालखण्ड मूलतः घुमन्ते र अर्ध-घुमन्ते पशुपालक समाजको चरण थियो । त्यतिबेला सम्पत्ति र शक्तिको मापन जमिनको स्वामित्वबाट होइन, गाई र भैँसीका बथानको आकारबाट हुन्थ्यो । जसले राम्रो चरन क्षेत्र, नुन पाइने मार्गहरू र पानीका मुहानहरूमाथि नियन्त्रण गर्न सक्थ्यो, उसैको सामाजिक र राजनीतिक प्रभुत्व कायम हुन्थ्यो।
हिमालयन क्षेत्रमा हजारौँ वर्षदेखि चलिआएको मौसमी बसाइँसराइको प्रणालीले पारिस्थितिक प्रणालीलाई आर्थिक सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्यो । गोपाल र महिषपालहरूको शासन भनेको सम्भवतः विभिन्न पशुपालक कबीलाहरूबीचको शक्ति सन्तुलन, चरन क्षेत्रको बाँडफाँट र स्रोतसाधनमाथिको सामूहिक नियन्त्रणको एउटा अनौपचारिक संयन्त्र मात्र थियो। उनीहरूले उपत्यकाका किनारा र पहाडका खर्कहरूमा आफ्ना गाई र भैँसीका बथानहरू चराउँदै गर्दा विस्तारै स-साना अस्थायी बस्तीहरूको विकास हुन थाल्यो।
यस समयको राजनीतिक प्राथमिकता निकै सरल थियो: बथानको सुरक्षा र चरनको खोजी। जतिबेलासम्म अर्थतन्त्र पूर्ण रूपमा कृषि र सहरकेन्द्रित व्यापारमा आधारित भइसकेको थिएन, त्यतिबेलासम्म राज्यको स्वरूप निकै तरल, विकेन्द्रीकृत र घुमन्ते नै थियो। यहाँ न कुनै भव्य दरबारहरू थिए, न त ढुंगामा खोपिएका कानुनहरू। कानुन भनेको प्रकृतिको नियम र कबीलाका ज्येष्ठ सदस्यहरूको निर्णय नै हुन्थ्यो। भुइँतहबाट हेर्दा यो समय वर्गविहीन समाजको नजिक थियो, जहाँ श्रमको विभाजन मुख्यतया मौसम र गोठको आवश्यकतामा आधारित हुन्थ्यो।
पहाडको सुस्केरा र किराँत राज्यशिल्प: 'मुन्धुम' र 'चुम्लुङ' को राजनीतिक अभ्यास
गोपाल र महिषपालहरूको पशुपालक युगलाई प्रतिस्थापन गर्दै काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा किराँतहरूको प्रवेश भयो। भोट-बर्मेली मूलका किराँतहरू पूर्वी पहाड वा उत्तरतर्फबाट उपत्यकामा प्रवेश गरेको मानिन्छ । राजा यलम्बरले स्थापना गरेको किराँत राजवंशले नेपालको इतिहासमा करिब ८०० देखि १००० वर्षसम्म शासन गरेको ऐतिहासिक दाबीहरू पाइन्छन् । यो कालखण्ड नेपालको इतिहासमा एउटा युगान्तकारी परिवर्तनको समय थियो, जसले घुमन्ते जीवनशैलीलाई स्थायी बसोबासतर्फ डोहोर्यायो।
किराँत सभ्यताले नेपाललाई एउटा नयाँ राजनीतिक र सामाजिक दर्शन दियो। उनीहरूको समाज पछि आएको जस्तो कठोर जात व्यवस्था वा वर्णाश्रम व्यवस्थामा आधारित थिएन । किराँत समाजको सञ्चालन 'मुन्धुम' बाट हुन्थ्यो । मुन्धुम केवल एउटा धार्मिक ग्रन्थ थिएन; यो त मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनपद्धति, कानुन, दर्शन, र राजनीतिक सङ्गठनको ज्युँदो विधान थियो । प्रकृति र पितृहरूको पूजा गर्ने किराँतहरूको विश्वदृष्टिकोणमा जल, जमिन र जङ्गलमाथि समुदायको सामूहिक अधिकार हुन्थ्यो । यो दर्शनले व्यक्तिगत सम्पत्तिभन्दा सामुदायिक हितलाई प्राथमिकता दिन्थ्यो।
किराँत राज्य व्यवस्था पूर्ण रूपमा निरंकुश वा एकलौटी थिएन। उनीहरूले स्थानीय कबीला प्रमुखहरूसँग मिलेर सत्ता सञ्चालन गर्थे । 'चुम्लुङ' जस्ता संयन्त्रहरूले निर्णय प्रक्रियामा स्थानीय स्वायत्तता र जनसहभागिता सुनिश्चित गर्थे । यो प्रणालीमा केन्द्रका राजा र स्थानीय कबीलाबीच शक्ति बाँडफाँट हुन्थ्यो, जसले गर्दा विकट भौगोलिक अवस्थामा पनि एउटा फराकिलो सङ्घीय स्वरूपको राज्य टिकिरहन सक्यो । यस अर्थमा किराँत कालको शासन व्यवस्था आजको लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरणको एउटा आदिम तर परिष्कृत रूप थियो।
किराँत कालमै नेपालमा कृषिको व्यवस्थित सुरुवात भयो, जङ्गलहरू फाँडेर खेतहरू निर्माण गरिए, साना उद्योगहरू खुल्न थाले, र काठमाडौँ उपत्यकामा सुदृढ सहरहरू बस्न थाले । उनीहरूले वास्तुकला र मूर्तिकलाको जग बसाले जसको ज्वलन्त उदाहरण 'विरूपाक्ष' को मूर्तिलाई मानिन्छ । १४औँ किराँती राजा स्थुङ्कोको पालामा भारतीय सम्राट अशोकको लुम्बिनी र सम्भवतः पाटन आगमनले किराँत कालको कूटनीतिक र बाह्य सम्बन्धलाई पुष्टि गर्दछ । यो त्यो समय थियो जतिबेला उपत्यकाका बासिन्दाहरूले केवल माटो र जनावरमाथिको निर्भरतालाई मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको असीमित सम्भावनालाई पनि चिन्न थालेका थिए।
वास्तुकलाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा किराँतहरूले निर्माणमा नरम बलौटे ढुंगाको प्रयोग गर्थे र त्यसमा चिल्लो जलप लगाउने प्रविधि उनीहरूसँग थिएन । उनीहरूको सहरीकरण प्राकृतिक स्रोतको नजिक र पहाडका ढिस्काहरूमा केन्द्रित थियो। खोला र नदीका नामहरूमा किराँती भाषाको व्यापक प्रभाव थियो, जुन आजसम्म पनि मेटिएको छैन ।
अन्तर-हिमालय व्यापार: नुन, ऊन र शक्तिको रूपान्तरण
कुनै पनि सभ्यताको राजनीतिलाई गहिरोसँग बुझ्न त्यसको अर्थतन्त्रको नाडी छाम्नुपर्छ। किराँत कालको उत्तरार्ध र लिच्छवि कालको सुरुवातसँगै नेपालको राजनीतिक प्राथमिकताहरूमा एउटा ठूलो भूकम्प आयो, जसको मुख्य कारण थियो— अन्तर-हिमालय व्यापार ।
भौगोलिक सूचना प्रणाली र आधुनिक पुरातात्त्विक अनुसन्धानहरूले देखाएअनुसार हिमालय क्षेत्रलाई छिचोल्ने करिब २१ वटा परम्परागत व्यापारिक मार्गहरू थिए, जसमध्ये ६ वटा चीन (तिब्बत) र नेपाल जोड्ने मार्ग थिए । काठमाडौँ उपत्यका भारत र तिब्बतलाई जोड्ने सबैभन्दा छोटो र सुरक्षित ट्रान्जिट विन्दुका रूपमा विकास भयो ।
यो मार्गबाट केवल सामानको मात्र ओसारपसार भएन; यो त त्यो समयको प्राचीन 'इन्टरनेट' थियो, जसले विचार, प्रविधि, धर्म (विशेषगरी बौद्ध धर्म), र संस्कृतिको अभूतपूर्व आदानप्रदान गर्यो । भोटबाट नुन, ऊन, कस्तुरी, सुन, र चौँरीका पुच्छरहरू आउँथे भने दक्षिणबाट मसला, कपास, सख्खर र अन्य सामग्रीहरू जान्थे । विशेषगरी तिब्बती नुन त्यस समयको अत्यन्त बहुमूल्य वस्तु थियो जसलाई आजको आधुनिक 'क्रिप्टोकरेन्सी' सँग तुलना गर्न सकिन्छ। नुन नभई मानिस र जनावर दुवै बाँच्न नसक्ने हुनाले यो व्यापारमा एकाधिकार कायम गर्नु भनेको सिङ्गो अर्थतन्त्रलाई आफ्नो मुठीमा राख्नु सरह थियो।
व्यापारिक मार्गहरू र भन्सार बिन्दुहरूमाथिको नियन्त्रण जसको हातमा हुन्थ्यो, राज्यसत्ता उसकै पकडमा हुन्थ्यो। काठमाडौँ उपत्यकाको अद्वितीय सामरिक अवस्थितिले गर्दा यहाँ जो जसले राज गर्थे, उनीहरूले असीमित कर र आर्थिक लाभ उठाउन सक्थे । यसरी, अर्थतन्त्र विस्तारै कृषि र पशुपालनको निर्वाहमुखी संरचनाबाट व्यापारिक-पुँजीवादतर्फ उन्मुख हुन थाल्यो।
यही असीमित आर्थिक स्रोतको सम्भावनाले बाह्य शक्तिहरू र आप्रवासीहरूको ध्यानाकर्षण गरायो। जङ्गल र खर्कको नियन्त्रणबाट सुरु भएको राजनीतिको भाष्य अब 'व्यापारिक मार्गहरू र सहरी केन्द्रहरूको नियन्त्रण' मा परिणत भयो। बौद्ध धर्म मान्ने नेवार र तिब्बती व्यापारीहरूले यो व्यापारलाई फस्टाउन ठूलो मद्दत गरे किनभने बौद्ध धर्ममा जातीय छुवाछूत नहुने भएकाले सीमापार व्यापारमा विश्वासको वातावरण बनाउन सजिलो हुन्थ्यो। यही आर्थिक रूपान्तरणको पृष्ठभूमिमा किराँतहरूको पतन र लिच्छविहरूको उदयको कथा लुकेको छ।
लिच्छवि आगमन र वैधानिकताको नयाँ भाष्य: गणतन्त्रबाट निरंकुश राजतन्त्रसम्म
प्रथम शताब्दीदेखि चौथो शताब्दी ईस्वी संवत्को आसपासमा भारतको वैशाली क्षेत्रबाट आएका लिच्छविहरूले किराँतहरूलाई परास्त गर्दै सत्ता हातमा लिए । गोपालराजवंशावली लगायतका वंशावलीहरू र पशुपति पुराण जस्ता ग्रन्थहरूले सङ्केत गरेअनुसार लिच्छविहरूको सत्ता कब्जा केवल ठूलो सैन्य बलमा मात्र आधारित थिएन, यो एउटा रणनीतिक कदम वा कुटिल कूटनीतिक चाल पनि थियो ।
यहाँनेर एउटा गम्भीर राजनीतिक र ऐतिहासिक विरोधाभास देखा पर्छ। भारतमा रहँदा लिच्छविहरू गणतान्त्रिक परम्पराका लागि चिनिन्थे। तर, जब उनीहरू नेपाल उपत्यकामा स्थापित भए, उनीहरूले पूर्ण रूपमा वंशाणुगत र केन्द्रीकृत राजतन्त्रको अभ्यास गरे । किन एउटा गणतान्त्रिक अभ्यास बोकेको समूहले रातारात निरंकुश राजतन्त्र अङ्गाल्यो?
यसको पछाडि गहिरो राजनीतिक-आर्थिक बाध्यता र स्वार्थ लुकेको छ। पहाडको विकट भूगोल र तीव्र रूपमा फस्टाइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक मार्गहरूलाई नियन्त्रण गर्न एउटा कडा, केन्द्रीकृत सैन्य र प्रशासनिक शक्तिको आवश्यकता थियो। किराँतहरूको जस्तो विकेन्द्रीकृत 'चुम्लुङ' प्रणालीले बढ्दो सहरीकरण, जटिल व्यापारिक स्वार्थहरू र बाह्य शक्तिहरू (जस्तै तिब्बती साम्राज्य र भारतीय महाशक्तिहरू) को दबाबलाई थेग्न सक्दैनथ्यो भन्ने निष्कर्षमा सम्भवतः लिच्छवि शासकहरू पुगे। राज्यलाई स्थायित्व दिन र शक्तिशाली सामन्तहरूलाई काबुमा राख्न उनीहरूले आफूलाई 'भट्टारक महाराजाधिराज' का रूपमा स्थापित गरे ।
नयाँ शासकहरूलाई रैथाने जनतामाझ आफ्नो शासनलाई स्वीकार्य बनाउन एउटा बलियो वैचारिक हतियारको आवश्यकता थियो। त्यो हतियार थियो— धर्म र ईश्वरीय सत्ता। लिच्छवि राजाहरूले आफूलाई भगवान् विष्णु वा शिव (पशुपतिनाथ) को साक्षात् अवतारका रूपमा प्रस्तुत गर्न थाले । किराँतहरूको प्रकृति-पूजक मुन्धुमी समाजमा अब ब्राह्मणवादी र स्मृतिमा आधारित वर्णाश्रम व्यवस्थाको प्रवेश भयो । यद्यपि, व्यापारिक कारणले गर्दा लिच्छविहरूले बौद्ध धर्मलाई पनि उत्तिकै प्रश्रय दिए, जसले गर्दा उपत्यका धार्मिक सहिष्णुता र समन्वयको नमुना बन्यो ।
पत्थरका अभिलेख र शक्ति प्रदर्शन: धर्मको राजनीतिकरण
लिच्छवि काललाई नेपालको इतिहासमा 'स्वर्ण युग' मानिन्छ, जसको मुख्य कारण उनीहरूले छोडेका प्रशस्त शिलालेख, मुद्रा र कलाकृतिहरू हुन् । राजा मानदेवले चाँगुनारायणमा राखेको गरुड स्तम्भको अभिलेखलगायत अहिलेसम्म झण्डै दुई सयभन्दा बढी लिच्छवि कालीन अभिलेखहरू फेला परेका छन् ।
तर, के यी ढुंगाका अभिलेखहरू केवल इतिहास रेकर्ड गर्नका लागि लेखिएका थिए? एक राजनीतिक विश्लेषकको नजरबाट हेर्दा, यी अभिलेखहरू राज्य शक्तिका बलिया विज्ञापन वा मनोवैज्ञानिक नियन्त्रणका साधन थिए। लिच्छविहरूले अभिलेखहरू आम जनताको भाषामा नभई संस्कृत भाषा र गुप्त लिपिमा लेखाए । संस्कृत आम नागरिकको भाषा थिएन; यो सम्भ्रान्त र शासक वर्गको शक्ति प्रदर्शन गर्ने भाषा थियो। गाउँको चोक, धारा, र मन्दिरको अगाडि गाडिएका यी विशाल पत्थरहरूले स्थानीय किराँती र अन्य आदिवासी समुदायको मनोविज्ञानमा एउटा गहिरो त्रास र प्रभाव पार्थे । जसरी आजको युगमा सञ्चारमाध्यम र कानुनका ठेलीहरूले राज्यको शक्ति महसुस गराउँछन्, त्यसैगरी ती पत्थरहरूले 'शासक को हो, कानुन के हो र दण्ड के हुन्छ' भन्ने सन्देश निरन्तर दिइरहन्थे ।
विस्तारै, यी ऐतिहासिक र कानुनी पत्थरहरूलाई स्थानीय जनताले देवताका रूपमा पुज्न थाले। आर्यघाटको शिलालेखलाई मृत्युका देवता यमराजका दूत 'चित्रगुप्त' मानेर पुज्ने, बलम्बु र चापागाउँका अभिलेखहरूलाई सिन्दुर र तेल दलेर पुज्ने परम्परा आजसम्म पनि कायम छ । यसले देखाउँछ कि शासकको राजनीतिक अभिलेख कसरी कालान्तरमा भुइँतहका मानिसको धार्मिक आस्थामा परिणत हुन पुग्छ र राजनीतिक शक्ति कसरी ईश्वरीय शक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ ।
यसका साथै, राज्यले केवल जमिन मात्र कब्जा गर्दैन, यसले संस्कृति र देवताहरू पनि कब्जा गर्छ। किराँतहरूको प्रकृति-पूजक विश्वास र उनीहरूका मुख्य देवता 'निङ्वाफु' लाई राज्यले कसरी योजनाबद्ध रूपमा पशुपतिनाथ वा शिवमा रूपान्तरण गर्यो भन्ने कुरा धार्मिक एकीकरणको एउटा ज्वलन्त राजनीतिक उदाहरण हो । यो कुनै अस्वाभाविक घटना थिएन; रैथाने समुदायको आस्थालाई पूर्ण रूपमा मेटाउनुभन्दा त्यसलाई ब्राह्मणवादी ढाँचामा ढाल्नु राज्यका लागि बढी सुरक्षित र फाइदाजनक थियो ।
वास्तुकलाको क्षेत्रमा पनि लिच्छविहरूले नयाँ क्रान्ति ल्याए। किराँतहरूको खस्रो ढुंगाको सट्टा उनीहरूले ढुंगालाई टल्काउने प्रविधि भित्र्याए । मानगृह, कैलाशकुट भवन जस्ता भव्य दरबारहरू निर्माण भए । पानीको व्यवस्थापनका लागि गहिरा ढुंगेधाराहरू निर्माण गरिए र टाढाबाट राजकुलो खनेर सहरमा पानी ल्याइयो । तर यो भव्यताको पछाडि एउटा अँध्यारो सत्य लुकेको थियो, जुन कुरा दरबारका इतिहासकारहरूले विरलै लेखे।
स्वर्ण युगको भारी: कर, 'विष्टि' र पीँधका मानिसहरू
माथिबाट हेर्दा लिच्छवि काल कला, वास्तुकला र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको स्वर्ण युग देखिन्छ । तर यदि हामीले यो इतिहासलाई दरबारको साटो खेतमा काम गर्ने किसान, भारी बोक्ने भरिया वा ढुंगा फोर्ने मजदुरको आँखाबाट हेर्यौँ भने दृश्य निकै पीडादायक देखिन्छ।
राज्य सञ्चालन गर्न, भव्य मन्दिरहरू बनाउन, र सेना पाल्न प्रशस्त आर्थिक स्रोत चाहिन्थ्यो। यसका लागि लिच्छवि शासकहरूले एउटा अत्यन्तै कडा र विस्तृत कर प्रणाली लागू गरे। उनीहरूले 'पञ्चाली' नामक गाउँ प्रशासनको संयन्त्र खडा गरे । सुन्दा यो स्थानीय स्वायत्तता जस्तो सुनिए पनि, पञ्चालीहरू मुख्यतया केन्द्रलाई कर उठाउने र गाउँका जनतामाथि कडा नियन्त्रण राख्ने राज्यका औजार थिए ।
कृषि उत्पादनमा लगाइने करलाई 'भागभोगकर' भनिन्थ्यो, जसले किसानको उब्जनीको ठूलो हिस्सा राज्यको ढुकुटीमा पुर्याउँथ्यो । यसबाहेक तेल, माटोका भाँडा, कपडा, र जनावरहरूमा पनि कर लगाइन्थ्यो ।
सबैभन्दा दमनकारी संयन्त्र थियो— 'विष्टि' अर्थात् बाध्यात्मक शारीरिक श्रम । राज्यले आफ्ना नागरिकहरूलाई विना ज्याला शारीरिक श्रम गर्न बाध्य पार्थ्यो। व्यापारिक सामानहरू पहाडका उकालो-ओरालोमा बोकाउन, ठुल्ठूला दरबार वा मन्दिरहरू निर्माण गर्नका लागि विशाल ढुंगाहरू ओसार्न, र राजकुलोहरू खन्नका लागि गरिब र सीमान्तकृत वर्गलाई प्रयोग गरिन्थ्यो । विष्टिको डरले धेरै मानिसहरूको जीवन कष्टकर बनेको थियो।
यसको सिधा अर्थ के हो भने, लिच्छवि सभ्यताको त्यो भव्यता र स्वर्ण युगको जगमा अज्ञात किसान र भरियाहरूको पसिना र रगत मिसिएको थियो। राज्यसत्ता बलियो हुँदै जाँदा, वर्णाश्रम व्यवस्था र जमिनदारी प्रथाले समाजमा वर्ग र जातको गहिरो खाडल खन्दै लग्यो । पाशुपत दर्शनले सुरुवाती चरणमा वकालत गरेको समानता र सहअस्तित्वको भावनालाई बिस्तारै धर्मशास्त्रहरूमा आधारित कठोर जातीय कानुनहरूले प्रतिस्थापन गर्दै लगे ।
विस्थापित स्मृति र मौन आवाजहरू: महिला र पराजितहरूको कथा
इतिहास सधैँ विजेताहरूको पक्षबाट लेखिन्छ भनिन्छ। तर यदि हामीले गहिरिएर हेर्यौँ भने, पराजित र सीमान्तकृत गरिएकाहरूको मौन आवाज र हराएका स्मृतिहरू अझै पनि जीवित भेटिन्छन्। लिच्छवि राज्यसत्ता स्थापना भएपछि काठमाडौँ उपत्यकाका रैथाने किराँतहरूको के भयो?
लिच्छविहरूको आगमनसँगै युद्धमा पराजित भएका धेरै किराँतहरूले उपत्यका छाडेर पूर्वतर्फ कष्टकर बसाइँसराइ गर्नुपर्यो। इतिहासमा 'च्यासा' भनिने स्थानमा ८०० किराँत योद्धाहरू मारिएको वियोगान्त कथा आज पनि नेवारी र किराँती जनश्रुतिहरूमा सुन्न पाइन्छ । पराजित किराँतहरू भागेर वल्लो किराँत, माझ किराँत र पल्लो किराँत क्षेत्रमा गएर स-साना राज्यहरू खडा गरी बस्न थाले । तर जो उपत्यकामै बसे, उनीहरू बिस्तारै नयाँ नेवार सभ्यताको हिस्सा बन्दै गए र हिन्दु तथा बौद्ध धर्मको प्रभावमा समाहित भए ।
यस कालखण्डमा हामीले गुमाएको अर्को महत्त्वपूर्ण परिप्रेक्ष्य हो— महिलाहरूको दृष्टिकोण। प्राचीन नेपालमा वर्गीय र लैङ्गिक शोषण कसरी संस्थागत भयो भन्ने कुराको प्रमाण लिच्छवि कालका कानुनहरूले दिन्छन्। किराँत जस्ता आदिवासी समाजहरूमा महिलाहरूको भूमिका तुलनात्मक रूपमा बढी स्वतन्त्र र समतामूलक थियो। उनीहरू सामाजिक कार्यहरूमा अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउँथे । तर लिच्छवि कालसँगै जब स्मृति र धर्मशास्त्रमा आधारित पितृसत्तात्मक कानुनहरू राज्यको आधार बन्न थाले, तब महिलाहरूको आर्थिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक सहभागितामा भारी कटौती भयो । बालविवाह जस्ता कुप्रथाहरूले जरा गाड्न थाले, र महिलाहरूलाई कठोर पारिवारिक संरचनाभित्र सीमित गरियो। राज्यको शक्ति पुरुषको हातमा मात्र केन्द्रित हुँदा महिलाहरूको इतिहास गुमनाम बन्न पुग्यो ।
शासकहरूले जतिसुकै प्रयास गरे पनि भुइँतहको इतिहास पूर्ण रूपमा मेट्न सम्भव हुँदैन। यसको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण स्वयं लिच्छवि अभिलेखहरू नै हुन्। लिच्छवि कालका संस्कृत अभिलेखहरूमा उल्लेख गरिएका ८० प्रतिशतभन्दा बढी स्थान, नदी र प्रशासनिक कार्यालयका नामहरू संस्कृत नभएर किराँती (भोट-बर्मेली) मूलका छन् । जस्तै: फर्पिङ, बल्खु, बलम्बु, म्हेपी, खोप्रिङ (भक्तपुर), तेग्वल, र टुकुचा आदि नामहरू आजसम्म पनि जीवित छन् । यसले के प्रमाणित गर्छ भने, शासकहरूले भाषा, धर्म र कानुन परिवर्तन गरे पनि भुइँतहको भूगोल र त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मौलिक चिनारीलाई रातारात परिवर्तन गर्न सकेनन् ।
निष्कर्ष: सभ्यताको निरन्तर बहस र आजको प्रतिध्वनि
नेपालको प्राचीन इतिहासलाई गोपालदेखि लिच्छविसम्म सरसर्ती हेर्दा यो केवल एउटा वंशको पतन र अर्को वंशको उदयको सोझो रेखा मात्र होइन। यो त पर्यावरण, उत्पादन प्रणाली, व्यापारिक स्वार्थ र राजनीतिक दर्शनबीचको लामो, रक्तरंजित र जटिल द्वन्द्वको कथा हो।
घाँसेमैदानमा गाई-भैँसी चराउने गोपाल र महिषपालहरूको विकेन्द्रीकृत समाजबाट सुरु भएको यो यात्रा, किराँतहरूको मुन्धुमी दर्शन र जनसहभागितामा आधारित कबीला प्रणाली हुँदै अघि बढ्यो। तर जब अन्तर-हिमालय व्यापारले अथाह पुँजी र बाह्य शक्तिहरूको स्वार्थलाई भित्र्यायो, तब राज्यको चरित्रमा आमूल परिवर्तन आयो। त्यही व्यापारिक र सामरिक आवश्यकताले लिच्छविहरूको कडा, केन्द्रीकृत र धर्ममा आधारित राजतन्त्रलाई जन्मायो, जसले कला र वास्तुकलाको स्वर्ण युग त ल्यायो, तर सँगसँगै बाध्यात्मक श्रम, करको भारी र जातीय विभेदको सुरुवात पनि गर्यो।
हरेक नयाँ सत्ताले पुरानो सत्ताको स्मृतिलाई कि त विस्थापित गर्यो, कि त आफ्नो अनुकूल परिमार्जन गर्यो। किराँतहरूको प्राकृतिक न्याय र सामूहिक जीवनपद्धतिलाई लिच्छविहरूको विष्टि, वर्ण व्यवस्था र कठोर प्रशासनिक सञ्जालले विस्थापित गर्यो । यद्यपि, आजका दिनसम्म पनि पूर्वका किराँतहरूको साकेला होस्, उपत्यकाका रैथानेहरूको भूमिप्रतिको लगाव होस्, वा ढुंगेधारामा कुँदिएका पुराना नामहरू हुन्— ती सबै प्राचीन सभ्यताकै नमेटिएका अवशेष र प्रतिरोधका स्वरहरू हुन् ।
इतिहासको यो गहिरो मन्थनले हामीलाई आजको नेपाल बुझ्न एउटा बलियो र पारदर्शी ऐना प्रस्तुत गर्छ। आज हामी जुन सङ्घीयता, स्थानीय स्वायत्तता, समावेशिता, र पहिचानको बहसमा छौँ, त्यो कुनै नयाँ आयातित बहस होइन। यो तिनै प्राचीन किराँती विकेन्द्रीकरण र लिच्छवीकालीन केन्द्रीकृत राज्यसत्ताबीचको त्यही हजारौँ वर्ष पुरानो राजनीतिक द्वन्द्वको आधुनिक प्रतिध्वनि मात्र हो।
इतिहासको पानामा जसको आवाज दबाइएको थियो— करको भारी बोक्ने किसान, पहाड छिचोल्ने भरिया, पितृसत्ताबाट पेलिएका महिला, र राज्यविहीन बनाइएका आदिवासी जनजातिहरू— तिनै मौन आवाजहरूले आजको लोकतान्त्रिक र सङ्घीय बहसलाई घचघच्याइरहेका छन्। तसर्थ, नेपालको राज्यसत्ता र सभ्यता कसरी निर्माण भयो भन्ने पूर्ण रूपमा बुझ्नका लागि हामीले दरबारका भित्ता र शिलालेख मात्र पढेर पुग्दैन, उपत्यकाको गहिरो माटो, पुराना बस्तीका ढुंगेधारा र पहाडको सुस्केरा पनि सुन्न सक्नुपर्छ। इतिहास भनेको बितेको समय होइन; यो त वर्तमानलाई प्रश्न गर्ने र भविष्यको बाटो कोर्ने निरन्तरको जीवित बहस हो।